Gagelbier

Voordat het Reinheitsgebot in 1516 van kracht werd en het verboden werd om bier anders dan met hop te brouwen werd bier in Nederland gemaakt uit gruit. Gruit was een mengsel van 10 bestanddelen waaronder de zogenaamde negen groene kruiden die al bij de Germanen heilig waren en aan de godin Freija gewijd. In het gruit zaten: duizendblad, kattenkruid, heide, wilde (moeras)rozemarijn, salie, bakelaar (laurierbessen), (dennen)hars, slangenkruid (serpentien) en koriander. Hoofdbestanddeel was echter altijd gagel, een struik met een vrij onopvallende bloeiwijze. Dit mengsel van de 9 kruiden gebed in gagel heette gruit of koyt, volgens taalkundigen een verbastering van kruid.

Het Reinheitsgebot werd in het leven geroepen omdat diverse brouwers (in die tijd vooral brouwsters die het in zogenaamde cauldrons (grote ketels) zelf thuis brouwden) er ook hallucinerende kruiden zoals bilzekruid aan toevoegden. Van hieruit ontstonden zelfs diverse heksenprocessen, de afstand tussen brouwster-kruidenvrouwtje-heks was in die tijd zeer klein. Christian Rätsch toonde in zijn boek Urbock zelfs vrij overtuigend aan dat het woord pilsner afgeleid is van bilze. Bilze op zijn beurt is weer afgeleid van Beëlzebub, de duivel. Pils zou dan niets anders zijn dan de duivelse drank pur sang. De Engelse benaming gale voor gagel zou tot het Engelse woord ale geleid hebben. De eerlijkheid gebied te zeggen dat ook te grote hoeveelheden duizendblad en rozemarijn tot duizelingen kunnen leiden.

Over dit gruit werd het zogenaamde gruitaccijns door de gemeente geheven. Na import van het met hop gebrouwen bier uit de Hanzesteden zoals Hamburg kon dit hopbier onder de prijzen van het gruitbier doorgaan en werd de roep om ook een hopaccijns steeds luider. Dit accijns werd vanaf 1321 geleidelijk aan in Nederland ingevoerd. Tegen het eind van de 14de eeuw bezat bijna elke stad het recht om hopbier te brouwen en daarover accijns te innen.

Waarschijnlijk maakte men in de middeleeuwen gebruik van meerdere graansoorten: gerst, haver, spelt, en volgens documenten uit de 13de eeuw ook (Tritum) siliginum, dat de waarschijnlijke voorloper van rogge is geweest.

In de Lage Landen zijn nu nog maar twee biersoorten die gemaakt worden uit gagel: Koyt Bier van Jopen uit Haarlem (als enige gruitbier ter wereld uit drie granen) en Gageleer uit de buurt van Antwerpen.

Gagel is een zeldzame maar beschermde plant die het goed doet in de buurt van voedselarme moerassen, onder andere in de Kempen, aan Nederlandse en Belgische zijde. In augustus haalt Jopen onder begeleiding van het Brabants Landschap hier enkele tassen met de aren van de gagel. Rondom Valkenswaard is er zelfs een bloemist die over een vergunning beschikt om in de weken vóór de Kerst gagel te snoeien ten behoeve van kerststukjes.

Interessant om te weten is dat Jopen Koytbier gebrouwen is volgens een Haarlems stadsrecept uit 1407 en dat dit bier in de 15de eeuw het meest gedronken bier in Antwerpen was.

Vooral in de Amerikaanse artisanale bierproductie doormaakt gruit een absolute revival, zie hiertoe bijvoorbeeld:

http://www.byo.com/stories/beer-styles/article/indices/11-beer-styles/734-gruitbier-style-profile.

In ons land kunnen we daar niet bij achterblijven, immers gagelbier is ons nationale oerbier. Oorzaak verdwijnen: Verbod op gagel en vervanging door hop; achteruitgang moerasgebieden.

Leveranciers:

Jopen BV

Postbus 5557

2000 GN Haarlem

Telefoon 023-5334114

Gageleer cvba

Nadorst 40

B-2360 Oud-Turnhout, België

Telefoon 0032-497447105

Sinds kort is er ook een derde gruitbrouwer:

GRUUT

Gentse Stadsbrouwerij